II powstanie śląskie: czego żądali uczestnicy 106 lat temu

Zabawkowe figurki żołnierzy ustawione na mapie, symbolizujące działania II powstania śląskiego.

Autor: redakcja „Samczy Podryw” | 19 sierpnia 2026 r.

Mija 106 lat od wybuchu II powstania śląskiego, rozpoczętego w nocy z 19 na 20 sierpnia 1920 r. Uczestnicy wystąpienia domagali się przede wszystkim usunięcia niemieckiej policji bezpieczeństwa oraz rzeczywistego równouprawnienia polskiej ludności Górnego Śląska. Walki zakończono już 25 sierpnia, ale ich bezpośrednim rezultatem była ważna zmiana warunków przygotowywanego plebiscytu.

Powstanie nie rozstrzygnęło jeszcze, do którego państwa zostanie przyłączony sporny obszar. Plebiscyt odbył się dopiero w marcu 1921 r., a ostateczny podział regionu nastąpił po III powstaniu śląskim. Znaczenie sierpniowego wystąpienia polegało na czymś innym: wymusiło reakcję władz alianckich i osłabiło aparat bezpieczeństwa postrzegany przez polską stronę jako narzędzie niemieckiej przewagi.

Przed plebiscytem Górny Śląsk pozostawał obszarem ostrego konfliktu

Po zakończeniu I wojny światowej przyszłość Górnego Śląska nie była przesądzona. Traktat wersalski przewidywał plebiscyt, w którym mieszkańcy mieli opowiedzieć się za przynależnością regionu do Polski albo Niemiec. Stawką były nie tylko granice, lecz także kopalnie, huty, linie kolejowe oraz jeden z najważniejszych europejskich okręgów przemysłowych.

Nadzór nad obszarem plebiscytowym sprawowała Międzysojusznicza Komisja Rządząca i Plebiscytowa, wspierana przez wojska alianckie. Nie oznaczało to jednak uspokojenia sytuacji. Polska i niemiecka strona prowadziły intensywną agitację, tworzyły własne struktury organizacyjne i oskarżały przeciwników o zastraszanie mieszkańców.

Szczególnie silne napięcia budziła niemiecka policja bezpieczeństwa, znana jako Sicherheitspolizei lub Sipo. Polscy działacze uważali, że formacja ta nie zachowuje bezstronności, toleruje antypolską przemoc, a niekiedy sama uczestniczy w represjach. Problem dotyczył więc podstawowego pytania: czy plebiscyt może być wolny, jeśli jedna strona zachowuje przewagę w aparacie policyjnym.

Latem 1920 r. napięcie wzrosło również z powodu wojny polsko-bolszewickiej. Niemiecka propaganda wykorzystywała trudne położenie Polski, a informacje i pogłoski o jej możliwej klęsce podsycały antypolskie wystąpienia. W sierpniu w Katowicach doszło do gwałtownych zamieszek. Jedną z ich ofiar był lekarz Andrzej Mielęcki, zamordowany po udzieleniu pomocy rannym.

W nocy z 19 na 20 sierpnia rozpoczęła się akcja zbrojna

Decyzję o rozpoczęciu powstania podjęły struktury Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska. Na czele organizacji stał Alfons Zgrzebniok, który pełnił funkcję komendanta również podczas I powstania śląskiego. Tym razem celem nie było natychmiastowe przyłączenie całego regionu do Polski, lecz wymuszenie konkretnych zmian przed plebiscytem.

Oddziały powstańcze zaatakowały posterunki niemieckiej policji i podejmowały próby rozbrajania jej funkcjonariuszy. Działania objęły znaczną część przemysłowego Górnego Śląska, między innymi okolice Katowic, Bytomia, Zabrza, Tarnowskich Gór, Rybnika i Pszczyny. Powstańcy przeważnie omijali większe miasta, w których stacjonowały oddziały alianckie.

Wystąpienie miało charakter krótki i ukierunkowany. Nie chodziło o prowadzenie długiej wojny z regularną armią niemiecką, lecz o pokazanie, że polska ludność dysponuje zorganizowaną siłą i nie zaakceptuje dotychczasowego systemu bezpieczeństwa. Szybkie rozszerzenie walk zwiększyło presję na administrację aliancką.

Najważniejsze żądania dotyczyły policji i równouprawnienia

Bezpośrednim postulatem powstańców było rozwiązanie Sipo na obszarze plebiscytowym. Formację miała zastąpić policja złożona na zasadzie parytetu z funkcjonariuszy polskich i niemieckich, podlegająca kontroli władz alianckich. Taka zmiana miała ograniczyć możliwość wykorzystywania służb do wpływania na kampanię plebiscytową.

II powstanie śląskie: czego żądali uczestnicy 106 lat temu

Żądania miały jednak szerszy wymiar. Polska ludność oczekiwała równego traktowania w urzędach, życiu publicznym i zakładach pracy. Chodziło także o swobodę działalności polskich organizacji, bezpieczeństwo agitatorów oraz możliwość używania języka polskiego bez obawy przed represjami.

Najważniejsze postulaty można sprowadzić do trzech punktów:

  • rozwiązanie niemieckiej policji bezpieczeństwa na terenie plebiscytowym;
  • utworzenie mieszanej, polsko-niemieckiej formacji policyjnej;
  • zapewnienie ludności polskiej równych praw i ochrony przed przemocą.

Nie były to jeszcze żądania wyznaczające ostateczną granicę. Powstańcy walczyli o warunki, w których spór o przyszłość regionu miał zostać rozstrzygnięty, a nie o formalne włączenie całego Górnego Śląska do Polski w sierpniu 1920 r.

Sześć dni, które zmieniły warunki przygotowania plebiscytu

Data Wydarzenie
Sierpień 1919 r. I powstanie śląskie zostaje stłumione, ale konflikt narodowościowy nie wygasa.
17 sierpnia 1920 r. W Katowicach dochodzi do antypolskich zamieszek i śmierci Andrzeja Mielęckiego.
Noc z 19 na 20 sierpnia 1920 r. Rozpoczyna się II powstanie śląskie kierowane przez POW Górnego Śląska.
20–24 sierpnia 1920 r. Powstańcy rozbrajają posterunki Sipo i obejmują działaniami kolejne powiaty.
25 sierpnia 1920 r. Po uzyskaniu ustępstw dowództwo kończy powstanie.
20 marca 1921 r. Odbywa się plebiscyt dotyczący przynależności państwowej Górnego Śląska.

Powstanie zakończono 25 sierpnia 1920 r., gdy polska strona uznała, że najważniejszy cel został osiągnięty. Niemiecka Sipo miała zostać rozwiązana, a jej miejsce zajęła mieszana policja plebiscytowa, określana skrótem Apo. W jej szeregach służyli zarówno Polacy, jak i Niemcy.

Był to bezpośredni rezultat sierpniowego wystąpienia. Do tej samej kategorii można zaliczyć wzmocnienie pozycji polskich organizacji oraz wykazanie władzom alianckim, że utrzymanie dotychczasowego porządku grozi dalszą eskalacją. Powstanie zwiększyło również znaczenie Alfonsa Zgrzebnioka i dowodzonych przez niego struktur.

Plebiscyt i podział regionu nie były skutkiem jednego powstania

II powstanie śląskie należy widzieć jako środkową część trzyetapowego konfliktu. Pierwsze wystąpienie z sierpnia 1919 r. zostało szybko stłumione i pokazało ograniczenia słabo uzbrojonego ruchu. Drugie, lepiej przygotowane i o konkretnych celach politycznych, doprowadziło do zmian w systemie bezpieczeństwa przed głosowaniem.

Nie oznacza to jednak, że sierpniowe walki przesądziły wynik plebiscytu. Głosowanie przeprowadzono 20 marca 1921 r. W całym obszarze plebiscytowym więcej głosów oddano za Niemcami, lecz poparcie było silnie zróżnicowane geograficznie. Spór o sposób podziału terenu pozostał nierozwiązany.

III powstanie śląskie rozpoczęło się w nocy z 2 na 3 maja 1921 r., już po plebiscycie i wobec niekorzystnych dla polskiej strony propozycji granicznych. Dopiero późniejsze decyzje międzynarodowe doprowadziły do podziału Górnego Śląska pomiędzy Polskę i Niemcy, wdrożonego w 1922 r.

Dlatego rezultatów II powstania nie należy utożsamiać z przyznaniem Polsce części regionu. Jego najważniejszym osiągnięciem było ograniczenie niemieckiej przewagi policyjnej, poprawienie położenia polskich organizacji i wywarcie nacisku na władze alianckie przed plebiscytem.

Przebieg powstań, sylwetki uczestników oraz miejsca związane z walkami dokumentuje Muzeum Powstań Śląskich w Świętochłowicach. Najbliższym kolejnym punktem tej historii po sierpniowym wystąpieniu pozostaje plebiscyt z 20 marca 1921 r. — głosowanie, które zamiast zakończyć spór otworzyło drogę do trzeciego powstania.

Źródło: Muzeum Powstań Śląskich w Świętochłowicach

Komentarze

Brak komentarzy. Bądź pierwszy!
Redakcja Samczy Podryw

Redakcja Samczy Podryw

Redakcja Samczy Podryw odpowiada za redakcyjną weryfikację, kontrolę źródeł i rzetelne publikowanie treści przez Samczy Podryw.

Więcej artykułów