Danuta Siedzikówna „Inka”: egzekucja 28 sierpnia 1946

Rekonstrukcja historyczna działań wojennych z udziałem czołgu oraz żołnierzy na polu.

Autor: Redakcja Samczy Podryw | Data publikacji: 28 sierpnia 2026 r.

28 sierpnia 1946 roku w więzieniu przy ulicy Kurkowej w Gdańsku wykonano wyrok śmierci na Danucie Siedzikównie „Ince”. Sanitariuszka związana z 5. Wileńską Brygadą Armii Krajowej miała 17 lat — do osiemnastych urodzin brakowało jej sześciu dni. Osiemdziesiąta rocznica egzekucji przypomina nie tylko jej biografię, lecz także mechanizm powojennych represji i trwające dziesięciolecia przywracanie pamięci o ich ofiarach.

Egzekucja w więzieniu przy ulicy Kurkowej

Wyrok wykonano rano, razem z egzekucją Feliksa Selmanowicza „Zagończyka”, podporucznika 5. Wileńskiej Brygady AK. Miejsce pochowania skazanych utrzymano w tajemnicy. Ich rodziny nie otrzymały grobów, przy których mogłyby zapalić znicz, a oficjalny przekaz państwowy przedstawiał członków powojennego podziemia jako przestępców.

W dokumentach można ustalić datę, miejsce oraz podstawę wykonania kary. Inny charakter mają późniejsze relacje dotyczące zachowania skazanych w ostatnich chwilach. Są ważnymi świadectwami pamięci, ale nie powinny być przedstawiane tak, jakby zachował się stenogram egzekucji.

Najważniejsze punkty biografii „Inki” tworzą wyraźną oś czasu:

  • 3 września 1928 roku — narodziny Danuty Siedzikówny w Guszczewinie na Podlasiu.
  • 1943 rok — wstąpienie do Armii Krajowej i odbycie przeszkolenia sanitarnego.
  • Czerwiec 1945 roku — aresztowanie przez funkcjonariuszy aparatu bezpieczeństwa i uwolnienie z konwoju.
  • 1945–1946 — służba sanitarna i łącznościowa w oddziałach 5. Wileńskiej Brygady AK.
  • 20 lipca 1946 roku — zatrzymanie w Gdańsku-Wrzeszczu.
  • 3 sierpnia 1946 roku — wydanie wyroku śmierci.
  • 28 sierpnia 1946 roku — egzekucja w gdańskim więzieniu.
  • 10 czerwca 1991 roku — stwierdzenie nieważności komunistycznego wyroku.
  • 2014–2015 — odnalezienie i identyfikacja szczątków.
  • 28 sierpnia 2016 roku — państwowy pogrzeb w Gdańsku.

Od rodzinnej tragedii do służby w 5. Wileńskiej Brygadzie AK

Danuta Siedzikówna dorastała w rodzinie dotkniętej represjami obu okupantów. Jej ojciec, Wacław Siedzik, został wywieziony przez władze sowieckie. Po zwolnieniu dołączył do armii formowanej przez generała Władysława Andersa i zmarł w 1943 roku w Teheranie. Matkę Danuty, Eugenię Siedzik, za działalność konspiracyjną zamordowali Niemcy.

Nastoletnia Danuta wraz z siostrą wstąpiła do Armii Krajowej. Przeszła szkolenie medyczne, które później wykorzystywała jako sanitariuszka. Po wkroczeniu Armii Czerwonej pracowała w nadleśnictwie w Hajnówce. W czerwcu 1945 roku została zatrzymana wraz z innymi pracownikami pod zarzutem kontaktów z niepodległościowym podziemiem.

Konwój, którym przewożono aresztowanych, został zaatakowany przez patrol 5. Wileńskiej Brygady AK. Po uwolnieniu Siedzikówna dołączyła do oddziału dowodzonego przez majora Zygmunta Szendzielarza „Łupaszkę”. Przyjęła pseudonim „Inka” i pełniła przede wszystkim funkcje sanitarne oraz łącznościowe.

Po częściowej demobilizacji brygady próbowała wrócić do cywilnego życia. W 1946 roku, gdy oddziały „Łupaszki” prowadziły działania na Pomorzu, ponownie znalazła się w ich otoczeniu. Do Gdańska przyjechała pod nazwiskiem Danuta Obuchowicz, między innymi w związku z zadaniami łączniczki i zdobyciem środków medycznych.

Aresztowanie, krótki proces i wyrok śmierci

Funkcjonariusze Urzędu Bezpieczeństwa zatrzymali „Inkę” 20 lipca 1946 roku w Gdańsku-Wrzeszczu. Śledztwo prowadzono w warunkach charakterystycznych dla powojennego aparatu represji: jego celem było nie tylko osądzenie zatrzymanej, lecz także zdobycie informacji o dowódcach i członkach podziemia.

Wojskowy Sąd Rejonowy w Gdańsku rozpoznał sprawę w przyspieszonym tempie. Akt oskarżenia wiązał Siedzikównę z działaniami zbrojnymi oddziału i przypisywał jej nakłanianie do zabicia funkcjonariuszy bezpieczeństwa. Zachowane świadectwa nie potwierdzają jednak, aby osobiście kogoś zabiła. Jej zasadniczą rolą w brygadzie była pomoc medyczna.

Wyrok śmierci zapadł 3 sierpnia 1946 roku, dwa tygodnie po zatrzymaniu. Szybkość postępowania, sposób oceny dowodów oraz polityczny charakter sądownictwa wojskowego nie dawały gwarancji właściwych niezależnemu procesowi.

Obrońca z urzędu wystąpił o ułaskawienie. Danuta Siedzikówna nie podpisała skierowanej w jej imieniu prośby. Bolesław Bierut, stojący wówczas na czele komunistycznego państwa, nie skorzystał z prawa łaski. Karę wykonano 25 dni po ogłoszeniu wyroku.

Danuta Siedzikówna „Inka”: egzekucja 28 sierpnia 1946

Proces jako część powojennych represji

Po rozwiązaniu Armii Krajowej w styczniu 1945 roku część jej żołnierzy kontynuowała konspirację, nie uznając narzuconego Polsce systemu politycznego. Władze odpowiadały operacjami wojskowymi, aresztowaniami, brutalnymi śledztwami i procesami przed sądami wojskowymi.

Sprawa „Inki” nie była odosobnionym wydarzeniem. Pokazuje, jak przepisy karne wykorzystywano do zwalczania przeciwników politycznych oraz ludzi zapewniających oddziałom łączność, schronienie lub pomoc medyczną. Jej młody wiek nie powstrzymał sądu przed wymierzeniem najwyższej kary.

Unieważnienie wyroku po upadku systemu komunistycznego

Dopiero po zmianie ustroju możliwa stała się prawna ocena postępowania z 1946 roku. 10 czerwca 1991 roku Sąd Wojewódzki w Gdańsku stwierdził nieważność wyroku dotyczącego Danuty Siedzikówny. Podstawą były przepisy pozwalające unieważniać orzeczenia wydane wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego państwa polskiego.

Nie był to akt łaski ani symboliczne złagodzenie kary. Stwierdzenie nieważności oznaczało, że represyjny wyrok utracił skutki prawne, ponieważ dotyczył działalności związanej z walką o niepodległość Polski.

Ta prawna rehabilitacja nastąpiła jednak bez odnalezienia grobu. Przez kolejne lata nie było wiadomo, gdzie funkcjonariusze aparatu bezpieczeństwa ukryli ciało „Inki”. Poszukiwania mogły rozpocząć się na większą skalę dopiero po zgromadzeniu dokumentów, relacji i wyników badań dotyczących tajnych miejsc pochówku.

Odnalezienie szczątków i pogrzeb po 70 latach

W 2014 roku podczas prac poszukiwawczych na Cmentarzu Garnizonowym w Gdańsku odkryto szczątki, które poddano badaniom antropologicznym i genetycznym. W 2015 roku ogłoszono identyfikację Danuty Siedzikówny. Odnaleziono również szczątki Feliksa Selmanowicza.

Identyfikacja miała znaczenie wykraczające poza symboliczne upamiętnienie. Pozwoliła wskazać rzeczywiste miejsce ukrycia ciał, potwierdzić tożsamość ofiar metodami naukowymi i przeprowadzić pogrzeb pod ich nazwiskami.

Uroczystości pogrzebowe odbyły się w Gdańsku 28 sierpnia 2016 roku, dokładnie 70 lat po egzekucji. „Inka” i „Zagończyk” zostali pochowani na Cmentarzu Garnizonowym, niedaleko miejsca odnalezienia szczątków.

Co jest dokumentem, a co częścią pamięci o „Ince”

Współczesny obraz Danuty Siedzikówny tworzą akta sądowe, dokumenty aparatu bezpieczeństwa, badania historyczne, wyniki identyfikacji oraz wspomnienia świadków. Źródła te nie mają jednakowej wartości przy ustalaniu każdego szczegółu.

Zdanie „Powiedzcie mojej babci, że zachowałam się jak trzeba” jest znane z powojennej relacji księdza Mariana Prusaka, który pełnił posługę przy skazanych. Stało się najważniejszym motywem publicznej pamięci o „Ince”, lecz należy je przedstawiać jako przekaz świadka, a nie zachowany stenogram lub podpisany dokument z chwili egzekucji.

Podobnej ostrożności wymagają opisy ostatnich słów skazanej. Relacje świadków pomagają odtworzyć atmosferę wydarzeń, ale nie zastępują dokumentacji procesu i wykonania wyroku. Rozróżnienie tych warstw nie pomniejsza znaczenia „Inki” — pozwala opowiadać jej historię bez dopisywania szczegółów, których nie można jednoznacznie potwierdzić.

Danuta Siedzikówna jest dziś patronką szkół, ulic i instytucji, a jej pomniki stoją w wielu polskich miejscowościach. Najtrwalszą podstawą tej pamięci pozostaje jednak udokumentowana chronologia: nastoletnia służba sanitarna, polityczny proces, egzekucja, unieważnienie wyroku oraz naukowa identyfikacja szczątków po niemal siedmiu dekadach.

Źródło: Wikipedia – hasło z wykazem źródeł

Komentarze

Brak komentarzy. Bądź pierwszy!
Redakcja Samczy Podryw

Redakcja Samczy Podryw

Redakcja Samczy Podryw odpowiada za redakcyjną weryfikację, kontrolę źródeł i rzetelne publikowanie treści przez Samczy Podryw.

Więcej artykułów