27 września: co upamiętnia Dzień Polskiego Państwa Podziemnego

Redakcja Historyczna 2026-09-27 09:27 4 min czytania

Pomnik przedstawiający żołnierzy i cywilów biorących udział w walce o wolność kraju.

27 września obchodzimy Dzień Polskiego Państwa Podziemnego. Data nawiązuje do powołania Służby Zwycięstwu Polski w oblężonej Warszawie w 1939 roku. Był to początek organizowania zbrojnego oporu po niemieckim ataku na Polskę, ale samo Polskie Państwo Podziemne obejmowało znacznie więcej: konspiracyjne instytucje cywilne, nauczanie i pomoc ludziom żyjącym pod okupacją.

Dlaczego wybrano 27 września?

Pod koniec września 1939 roku obrona Warszawy dobiegała końca. W tych okolicznościach, 27 września 1939 roku, powstała Służba Zwycięstwu Polski, znana jako SZP. Jej organizatorem i pierwszym dowódcą był generał Michał Karaszewicz-Tokarzewski. Celem było przygotowanie dalszej walki w warunkach okupacji, gdy regularne działania wojenne w kraju stawały się niemożliwe.

Rocznica odnosi się więc do konkretnej decyzji podjętej jeszcze podczas kampanii wrześniowej. Nie oznacza, że jednego dnia powstały wszystkie instytucje podziemnego państwa. Rozwijały się one stopniowo, w różnym czasie i z odmiennymi zadaniami. Ta różnica pomaga zrozumieć, dlaczego święto upamiętnia zarówno walkę, jak i codzienną pracę konspiracyjną.

Od Służby Zwycięstwu Polski do Armii Krajowej

Najkrótsza chronologia pokazuje ciągłość wojskowej konspiracji oraz to, czego nie należy ze sobą utożsamiać:

27 września 1939 roku: w Warszawie powstaje Służba Zwycięstwu Polski.
Listopad 1939 roku: powołany zostaje Związek Walki Zbrojnej, który przejmuje rolę ogólnokrajowej organizacji wojskowej podporządkowanej polskim władzom na uchodźstwie.
14 lutego 1942 roku: Związek Walki Zbrojnej otrzymuje nazwę Armia Krajowa.

SZP, ZWZ i Armia Krajowa należą do historii wojskowego pionu konspiracji. Polskie Państwo Podziemne jest pojęciem szerszym. Obejmuje także struktury cywilne związane z legalnymi władzami Rzeczypospolitej na uchodźstwie. Obok nich działały inne organizacje i środowiska podziemne; nie każda konspiracyjna inicjatywa była częścią tej samej struktury.

Chronologia dotyczy zatem jednej części tej historii. Wyjaśnia, skąd wzięła się Armia Krajowa, lecz sama nie opisuje administracji, oświaty ani pomocy cywilnej. Przy czytaniu o Polskim Państwie Podziemnym warto sprawdzić, czy nazwa odnosi się do jego pionu wojskowego, cywilnego, czy do całości.

Jak działała cywilna część podziemnego państwa?

Centralną instytucją cywilną była Delegatura Rządu na Kraj. Reprezentowała w okupowanej Polsce rząd działający na uchodźstwie. Jej zadania obejmowały między innymi organizowanie administracji, utrzymywanie łączności oraz przygotowywanie spraw państwowych na czas po zakończeniu okupacji. Pracowała w ukryciu, ponieważ jawna działalność polskich instytucji państwowych nie była możliwa.

Ważną częścią życia pod okupacją było tajne nauczanie. Gdy okupanci ograniczali polską edukację, nauczyciele i uczniowie prowadzili zajęcia konspiracyjne, często w małych grupach. Tajna Organizacja Nauczycielska pomagała podtrzymać sieć nauczania. Wśród działań związanych z cywilnym pionem państwa znajdowało się również wspieranie oświaty i kultury. Były to różne struktury i role, choć służyły wspólnemu celowi: zachowaniu możliwości uczenia się po polsku.

27 września: co upamiętnia Dzień Polskiego Państwa Podziemnego

Konspiracja cywilna nie ograniczała się do administracji i szkoły. Utworzona w grudniu 1942 roku Rada Pomocy Żydom „Żegota” działała przy Delegaturze Rządu na Kraj. Organizowała pomoc dla Żydów prześladowanych przez niemieckiego okupanta, między innymi wsparcie finansowe i fałszywe dokumenty. To udokumentowany przykład działalności cywilnej, której nie da się opisać wyłącznie językiem operacji wojskowych.

Te przykłady pokazują różne znaczenia słowa „podziemne”. W przypadku Delegatury chodziło o wykonywanie zadań państwowych w ukryciu; w przypadku nauczania — o umożliwienie edukacji mimo ograniczeń; w przypadku „Żegoty” — o organizowanie pomocy prześladowanym. Wspólne warunki okupacji nie oznaczały, że wszystkie te działania prowadziła jedna instytucja.

Czym zajmował się pion wojskowy?

Organizacje wojskowe zbierały informacje, przygotowywały kadry i prowadziły działania przeciw okupantowi. Rozpoznawalnym przykładem akcji Armii Krajowej jest akcja pod Arsenałem z 26 marca 1943 roku. Członkowie Grup Szturmowych Szarych Szeregów, działających w strukturach AK, odbili w Warszawie więźniów przewożonych przez Niemców. Wśród uwolnionych był Jan Bytnar „Rudy”.

Ten przykład pokazuje również, dlaczego nazwy organizacji mają znaczenie. Szare Szeregi były konspiracyjną organizacją harcerską, a ich Grupy Szturmowe uczestniczyły w działaniach wojskowych AK. Nie oznacza to, że całe harcerstwo podziemne, administracja cywilna i Armia Krajowa były jedną organizacją. Współdziałały, zachowując własne zadania i struktury.

Co właściwie upamiętnia ten dzień?

27 września przypomina moment, w którym zaczęto organizować opór z myślą o długiej walce pod okupacją. Późniejsze Polskie Państwo Podziemne łączyło działalność wojskową z próbą utrzymania ciągłości państwa i życia społecznego. Jego historię tworzą więc zarówno konspiracyjne rozkazy i akcje, jak też lekcje prowadzone w ukryciu, praca administracyjna oraz pomoc osobom zagrożonym.

Przy dalszej lekturze warto zwracać uwagę na datę i nazwę opisywanej instytucji. SZP z września 1939 roku, późniejsza Armia Krajowa i cywilna Delegatura Rządu na Kraj pełniły różne funkcje. Materiały historyczne Instytutu Pamięci Narodowej pozwalają poznawać ich dzieje osobno, a następnie zobaczyć, jak składały się na historię podziemnego państwa.

Źródło: Instytut Pamięci Narodowej

Kontekst i akcje O tym artykule

Weryfikacja źródła Kontekst historyczny

Tekst rozróżnia wojskowe i cywilne struktury konspiracji; szczegółowe opracowania historyczne publikuje Instytut Pamięci Narodowej.

Weryfikacje

Data powołania Służby Zwycięstwu Polski: 27 września 1939 roku.
Następstwo wojskowych struktur: Służba Zwycięstwu Polski, Związek Walki Zbrojnej, Armia Kr...
Odrębne zadania Delegatury Rządu na Kraj oraz organizacji wojskowych.

Źródło