23 sierpnia: dlaczego Europa pamięta ofiary dwóch totalitaryzmów
23 sierpnia Europa upamiętnia ofiary reżimów totalitarnych i autorytarnych. Data nie została wybrana przypadkowo: tego dnia w 1939 roku III Rzesza i Związek Sowiecki podpisały pakt Ribbentrop–Mołotow. Do oficjalnej umowy dołączono tajny protokół, który wyznaczał strefy wpływów w Europie Środkowo-Wschodniej, w tym na ziemiach należących do Polski.
Dla Polski porozumienie dwóch mocarstw oznaczało bezpośrednie zagrożenie suwerenności. Niemiecka agresja rozpoczęła się 1 września, a sowiecka 17 września 1939 roku. Następstwem były dwie okupacje, masowe represje, zbrodnie oraz rozbicie struktur państwa. Pamięć o tych wydarzeniach wymaga jednak precyzji: nazizm i stalinizm były systemami zbrodniczymi, lecz ich ideologie, cele, metody oraz doświadczenia poszczególnych grup ofiar nie były identyczne.
Autor: Redakcja Samczy Podryw
Czytaj także: 22 września w historii: jak rocznice pomagają zrozumieć współczesność
Co dokładnie podpisano 23 sierpnia 1939 roku
W Moskwie spotkali się ministrowie spraw zagranicznych III Rzeszy i Związku Sowieckiego: Joachim von Ribbentrop oraz Wiaczesław Mołotow. Podpisana przez nich oficjalna umowa była paktem o nieagresji. Obie strony zobowiązywały się, że nie zaatakują się wzajemnie i zachowają neutralność, jeżeli jedna z nich znajdzie się w konflikcie z innym państwem.
Najważniejsze dla losów regionu były jednak ustalenia, których nie podano wówczas do publicznej wiadomości. Tajny protokół określał niemiecką i sowiecką strefę interesów w Finlandii, państwach bałtyckich, Rumunii oraz na terytorium Polski. Nie był tylko luźną deklaracją dyplomatyczną. Tworzył polityczne warunki do naruszenia granic istniejących państw.
Encyklopedia United States Holocaust Memorial Museum wskazuje, że pakt umożliwił Niemcom zaatakowanie Polski bez obawy o natychmiastową wojnę ze Związkiem Sowieckim. Nie oznacza to, że sam dokument był formalnym rozkazem rozpoczęcia wojny. Trzeba rozróżnić trzy etapy: podpisanie porozumienia, późniejsze decyzje o agresji oraz działania okupacyjne prowadzone już po zajęciu terytoriów.
Tajny protokół przesądzał o losie państw bez ich udziału
Istota tajnego protokołu polegała na tym, że dwa totalitarne mocarstwa uzgadniały podział wpływów kosztem innych krajów. Polska nie była stroną rozmów, choć jej terytorium znalazło się w centrum ustaleń. Podobnie potraktowano pozostałe państwa regionu, których niepodległość podporządkowano niemieckim i sowieckim interesom.
Po rozpoczęciu wojny współpraca III Rzeszy i Związku Sowieckiego przybrała bardziej konkretną formę. 28 września 1939 roku oba państwa podpisały traktat o granicach i przyjaźni, który zmieniał wcześniejszy przebieg stref oraz sankcjonował dokonany podział ziem polskich. Był to odrębny dokument, zawarty już po niemieckim i sowieckim uderzeniu na Polskę.
Chronologia ma znaczenie. Pakt z 23 sierpnia stworzył ramy porozumienia, tajny protokół zapowiadał podział stref wpływów, a agresje z 1 i 17 września były działaniami wojennymi. Okupacyjny terror stanowił kolejną fazę, rozwijaną przez oba państwa według ich własnych założeń politycznych i ideologicznych.
Dwie agresje odebrały Polsce możliwość obrony suwerenności
1 września 1939 roku III Rzesza napadła na Polskę, rozpoczynając wojnę w Europie. Atak nastąpił z zachodu, północy i południa. Wojsko Polskie prowadziło walkę z przeważającymi siłami niemieckimi, oczekując również realizacji zobowiązań sojuszniczych przez Francję i Wielką Brytanię.
17 września 1939 roku od wschodu wkroczyła Armia Czerwona. Sowiecka agresja nastąpiła w chwili, gdy polskie państwo i siły zbrojne były już zaangażowane w walkę z Niemcami. Uderzenie ograniczyło możliwość zorganizowania dalszej obrony i ewakuacji, a w konsekwencji przyspieszyło utratę kontroli nad terytorium kraju.

Na ziemiach zajętych przez Niemcy rozpoczęły się egzekucje, wysiedlenia, prześladowania elit i niszczenie instytucji społecznych. Niemiecka okupacja przyniosła także Zagładę europejskich Żydów, realizowaną jako rasistowski, systematyczny program eksterminacji. Polska stała się jednym z głównych miejsc dokonywania tej zbrodni.
Na terenach zajętych przez Związek Sowiecki przeprowadzano aresztowania, deportacje, konfiskaty majątku oraz przymusową sowietyzację. Represje dotknęły między innymi urzędników, wojskowych, policjantów, osadników i przedstawicieli inteligencji. Do najcięższych zbrodni należało zamordowanie w 1940 roku polskich jeńców i więźniów, określane zbiorczo jako zbrodnia katyńska.
Mówienie o dwóch okupacjach nie powinno prowadzić do mechanicznego zrównania wszystkich zbrodni. Niemiecka polityka obejmowała ludobójstwo Żydów oraz rasowo motywowane plany podporządkowania i wyniszczenia ludności. Represje sowieckie wyrastały z komunistycznego terroru państwowego, walki klasowej, przymusowej sowietyzacji i eliminowania rzeczywistych lub domniemanych przeciwników. Oba systemy odbierały ludziom wolność i życie, ale historia ich ofiar wymaga zachowania różnic.
Sześć dat porządkujących wydarzenia i pamięć
- 23 sierpnia 1939 roku – podpisanie paktu niemiecko-sowieckiego i tajnego protokołu.
- 1 września 1939 roku – agresja III Rzeszy na Polskę.
- 17 września 1939 roku – agresja Związku Sowieckiego na Polskę.
- 28 września 1939 roku – niemiecko-sowiecki traktat o granicach i przyjaźni.
- 22 czerwca 1941 roku – niemiecki atak na Związek Sowiecki kończy dotychczasową współpracę obu państw.
- 2 kwietnia 2009 roku – Parlament Europejski przyjmuje rezolucję dotyczącą europejskiego sumienia i totalitaryzmu.
Takie zestawienie zapobiega mieszaniu dokumentów z 1939 roku, późniejszych działań wojennych oraz współczesnych decyzji dotyczących upamiętnienia. Europejski dzień pamięci nie powstał w czasie wojny. Jest późniejszą odpowiedzią na doświadczenia XX wieku i spory o ich miejsce we wspólnej historii kontynentu.
Dlaczego Parlament Europejski wskazał właśnie 23 sierpnia
W rezolucji z 2 kwietnia 2009 roku Parlament Europejski wezwał do ustanowienia 23 sierpnia europejskim dniem pamięci ofiar wszystkich reżimów totalitarnych i autorytarnych. Instytucja powiązała tę datę z rocznicą paktu Ribbentrop–Mołotow, podkreślając znaczenie zachowania pamięci o zbrodniach nazizmu i stalinizmu.
Formuła dnia pamięci jest szersza niż historia jednego dokumentu albo jednego kraju. Obejmuje ofiary różnych dyktatur, a zarazem przypomina o szczególnym doświadczeniu Europy Środkowo-Wschodniej, która znalazła się pomiędzy dwoma mocarstwami. Dla Polski data łączy perspektywę europejską z konkretną sekwencją wydarzeń prowadzących do okupacji i utraty suwerenności.
Nie chodzi o tworzenie jednej, ujednoliconej opowieści o wszystkich ofiarach. Wspólna data może upamiętniać ludzi prześladowanych przez odmienne systemy, pod warunkiem że nie zaciera ich indywidualnych losów ani specyfiki poszczególnych zbrodni. Pamięć staje się rzetelna dopiero wtedy, gdy towarzyszy jej dokładne nazywanie sprawców, decyzji i konsekwencji.
Dokumenty pozwalają oddzielić fakty od późniejszych interpretacji
Podstawowymi punktami odniesienia są treść paktu, tajnego protokołu oraz dokumenty zawarte po rozpoczęciu wojny. Opis United States Holocaust Memorial Museum przedstawia okoliczności niemiecko-sowieckiego porozumienia i jego konsekwencje terytorialne. Rezolucja Parlamentu Europejskiego pokazuje natomiast, jak siedemdziesiąt lat później rocznica została włączona do europejskiej polityki pamięci.
Te źródła dotyczą dwóch różnych poziomów historii. Pierwszy obejmuje decyzje III Rzeszy i Związku Sowieckiego z 1939 roku. Drugi dotyczy współczesnego sposobu upamiętniania ich ofiar. Rozdzielenie tych płaszczyzn pozwala zrozumieć, dlaczego 23 sierpnia jest jednocześnie rocznicą konkretnego porozumienia oraz symbolem sprzeciwu wobec totalitarnego odbierania ludziom i narodom prawa do samostanowienia.
Źródło: Parlament Europejski
Kontekst i akcje O tym artykule
Weryfikacja źródła Podstawa historyczna
Daty, treść tajnego protokołu i europejski kontekst pamięci zestawiono na podstawie materiałów Parlamentu Europejskiego oraz United States Holocaust Memorial Museum.
- Sprawdzono datę podpisania paktu niemiecko-sowieckiego.
- Oddzielono tajny protokół od późniejszych traktatów i działań wojennych.
- Zweryfikowano daty agresji Niemiec i Związku Sowieckiego na Polskę.
- Sprawdzono treść rezolucji Parlamentu Europejskiego z 2 kwietnia 2009 roku.
- Źródło
- Parlament Europejski – rezolucja w sprawie sumienia europejskiego i to...
- Zakres
- Polska i Europa Środkowo-Wschodnia
- Zaktualizowano
- 2026-09-22 09:38
Weryfikacja źródła
Zgłoś problem z wiarygodnością
Wyślij sygnał do moderacji społecznościowej, jeśli źródło, fakty lub kontekst wymagają weryfikacji.
Komentarze